Sinh hoạt chuyên đề: Văn hóa người Hoa và nền tảng gia đình tại vùng đất Biên Hòa - Trấn Biên thời chúa Nguyễn

Sáng 20/9/2026, Câu lạc bộ Gia phả Trẻ TP.HCM đã tổ chức thành công buổi sinh hoạt chuyên đề “Văn hóa người Hoa góp phần xây dựng nền tảng gia đình tại vùng đất Biên Hòa - Trấn Biên thời chúa Nguyễn” tại số 04 Bà Huyện Thanh Quan, phường Xuân Hòa, TP.HCM. 

Toàn cảnh buổi sinh hoạt

Chương trình được tổ chức với mục tiêu làm rõ những giá trị văn hóa gia đình, dòng họ của cộng đồng người Hoa tại Trấn Biên; nhận diện những đóng góp của cộng đồng này đối với quá trình khai phá, giao thương và phát triển đời sống kinh tế - văn hóa; đồng thời gợi mở những vấn đề có ý nghĩa đối với thế hệ trẻ trong việc gìn giữ gia phong, cội nguồn và di sản văn hóa.

Anh Phan Kim Hùng - Chủ nhiệm CLB Gia phả Trẻ giới thiệu buổi sinh hoạt chuyên đề

Nội dung chuyên đề do Nguyễn Thái Bảo - Phó Chủ nhiệm CLB Gia phả Trẻ TP.HCM, Cử nhân Lịch sử thế giới, trình bày.

Diễn giả của buổi sinh hoạt chuyên đề - anh Nguyễn Thái Bảo

1. Từ lịch sử di dân đến quá trình hình thành cộng đồng

Theo tham luận, thế kỷ XVII là giai đoạn vùng đất Biên Hòa - Trấn Biên tiếp nhận một bộ phận người Hoa di cư trong bối cảnh biến động chính trị tại Trung Hoa. Năm 1679, khoảng 3.000 di thần nhà Minh do Trần Thượng Xuyên lãnh đạo đến phương Nam. Từ tâm thế ban đầu của những người di cư vì biến động chính trị, cộng đồng này từng bước thích nghi với môi trường mới, ổn định đời sống, xây dựng gia đình và phát triển cộng đồng.

Một trong những vấn đề đáng chú ý được đặt ra là quá trình chuyển biến từ tâm thế lưu vong sang ý thức định cư. Cùng với chính sách tiếp nhận và tạo điều kiện cư trú của chính quyền chúa Nguyễn, cộng đồng người Hoa từng bước tham gia khai khẩn, sản xuất và giao thương. Sự hình thành Nông Nại Đại Phố, cùng hệ thống hội quán và các thiết chế cộng đồng, cho thấy quá trình định cư không chỉ diễn ra ở phương diện kinh tế mà còn gắn với việc xây dựng những không gian xã hội và văn hóa tương đối ổn định.

Đặc biệt, trong điều kiện mất cân bằng giới tính của các nhóm di dân, hôn nhân Hoa - Việt trở thành một yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình hội nhập. Từ những cuộc hôn nhân này, thế hệ Minh Hương hình thành và trở thành một bộ phận có vai trò kết nối giữa các yếu tố văn hóa Hoa và Việt. Trong gia đình, những giá trị về gia tộc, nghi lễ tổ tiên và ảnh hưởng Nho giáo được kết hợp với ngôn ngữ, phong tục và lối sống của người Việt, tạo nên một không gian văn hóa có tính giao thoa rõ nét.

2. Gia đình, gia phả và quá trình hình thành ý thức quê hương

Một đóng góp quan trọng của chuyên đề là tiếp cận lịch sử người Hoa tại Trấn Biên từ thiết chế gia đình và dòng họ, thay vì chỉ nhìn nhận cộng đồng này thông qua hoạt động thương mại hoặc đô thị.

Theo tham luận, khi đời sống ngày càng ổn định, một bộ phận người Hoa chuyển từ tâm thế tạm cư sang ý thức gắn bó lâu dài với vùng đất mới. Việc xây dựng khu mộ tại địa phương, lập từ đường, biên soạn gia phả và duy trì nghi lễ thờ cúng tổ tiên trở thành những biểu hiện quan trọng của quá trình này. Đáng chú ý, một số gia phả ghi nhận nơi cư trú mới thay cho quê quán gốc, phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về không gian sống và căn tính cộng đồng.

Từ góc độ nghiên cứu gia phả, đây là vấn đề có nhiều giá trị tham khảo. Gia phả không chỉ đơn thuần là văn bản ghi chép thế thứ và nguồn gốc huyết thống, mà còn có thể được xem như một nguồn tư liệu phản ánh quá trình di cư, định cư, hôn nhân, chuyển đổi bản sắc và quan hệ giữa gia đình với cộng đồng.

Không gian từ đường, mộ tổ, hội quán, đình miếu và các tư liệu Hán Nôm vì thế tạo thành một hệ thống ký ức liên kết giữa các thế hệ. Những thực hành này cho thấy bảo tồn cội nguồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc bảo lưu nguyên trạng một mô hình văn hóa, mà có thể diễn ra thông qua quá trình điều chỉnh và thích nghi với môi trường mới.

3. Chữ “Hiếu”, chữ “Tín” và nền tảng gia phong

Một nội dung trọng tâm khác của chuyên đề là vai trò của các giá trị đạo đức trong việc hình thành nền tảng gia đình. Tham luận đề cập đến ảnh hưởng của Nho giáo, đặc biệt là các chuẩn mực liên quan đến chữ “Hiếu”, chữ “Tín”, trật tự gia tộc, giáo dục gia đình và trách nhiệm giữa các thế hệ.

Trong đời sống gia đình, chữ “Hiếu” gắn với việc kính trọng, phụng dưỡng cha mẹ và duy trì thờ cúng tổ tiên. Trong hoạt động thương nghiệp, chữ “Tín” được nhìn nhận như một giá trị có ý nghĩa đối với uy tín cá nhân, gia đình và cộng đồng. Việc giữ chữ tín không chỉ liên quan đến đạo đức cá nhân mà còn có thể tác động đến danh dự và quan hệ của cả gia tộc trong mạng lưới cộng đồng.

Bên cạnh đó, truyền thống gia giáo và truyền nghề cũng được đề cập như những cơ chế quan trọng trong việc bảo tồn tri thức. Các nghề thủ công như sản xuất gốm, thuộc da, đúc đồng được tổ chức trong phạm vi gia đình; kinh nghiệm và kỹ thuật được truyền qua các thế hệ. Như vậy, gia đình đồng thời thực hiện nhiều chức năng: nuôi dưỡng, giáo dục đạo đức, truyền nghề, duy trì ký ức và bảo đảm tính liên tục của dòng họ.

4. Vai trò của phụ nữ và sự giao thoa văn hóa Hoa - Việt

Một điểm đáng chú ý trong tham luận là sự ghi nhận vai trò của phụ nữ Việt trong quá trình hình thành và phát triển các gia đình Hoa - Việt tại Trấn Biên.

Trong nhiều gia đình, người phụ nữ tham gia trực tiếp vào quản lý cửa hiệu, thu mua, phân phối hàng hóa và tổ chức đời sống gia đình. Đồng thời, họ là cầu nối quan trọng trong việc truyền lại tiếng Việt, phong tục và lối sống Nam Bộ cho thế hệ sau. Qua đó, quá trình Việt hóa của cộng đồng Minh Hương diễn ra ngay trong không gian gia đình và đời sống thường nhật.

Tư liệu Hán Nôm tại địa phương cũng ghi nhận tên tuổi và công đức của một số phụ nữ, cho thấy việc nghiên cứu lịch sử gia đình và dòng họ cần quan tâm đầy đủ hơn đến vai trò của nữ giới trong quá trình hình thành cộng đồng.

5. Những trao đổi khoa học và tinh thần cầu thị

Buổi tọa đàm có sự tham dự của TS Hoàng Văn Lễ - Viện trưởng Viện Lịch sử Dòng họ; Nhà Gia phả học Võ Ngọc An và PGS-TS Võ Văn Lộc - Phó Viện trưởng; ThS Nguyễn Thanh Bền và Nhà Gia phả học Nguyễn Hữu Trịnh - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu & Thực hành Gia phả; Nhà nghiên cứu Lâm Hoài Phương - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch thuật Hán Nôm (Viện LSDH); anh Võ Mạnh Đức - Giám đốc Trung tâm Thờ cúng Mạc tộc TP.HCM, cùng đại diện CLB Thể thao Khoa Lịch sử - Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM và các thành viên CLB.

Đặc biệt, chương trình trân trọng chào đón TS Phạm Vũ Câu - Chủ tịch Hội đồng Họ Phạm Việt Nam và TS Phạm Đức Kỳ - Phó Trưởng ban Văn hóa - Xã hội, Hội đồng Họ Phạm Việt Nam.

TS Phạm Vũ Câu đã trực tiếp trao đổi và đóng góp nhiều ý kiến đối với nội dung nghiên cứu của nhóm tác giả trẻ. Những nhận xét từ góc nhìn nghiên cứu cũng như kinh nghiệm thực tiễn trong hoạt động dòng họ là nguồn tư liệu tham khảo quý báu, giúp nhóm tác giả nhìn lại các luận điểm, tiếp tục kiểm chứng tư liệu và hoàn thiện chuyên đề.

Với tinh thần đó, báo cáo viên Nguyễn Thái Bảo đã nghiêm túc tiếp thu các ý kiến nhận xét, đánh giá và phản biện từ các nhà nghiên cứu, đại biểu tham dự. Đây cũng chính là tinh thần mà CLB Gia phả Trẻ hướng tới trong các hoạt động học thuật: trình bày, đối thoại, tiếp nhận phản biện và tiếp tục nghiên cứu, thay vì xem một chuyên đề là kết quả cuối cùng.

6. Lời tri ân và những bước tiếp theo

CLB Gia phả Trẻ TP.HCM trân trọng cảm ơn Viện Lịch sử Dòng họ, Trung tâm Nghiên cứu & Thực hành Gia phả, Trung tâm Thờ cúng Mạc tộc TP.HCM, Hội đồng Họ Phạm Việt Nam, các nhà nghiên cứu, các đơn vị bạn cùng toàn thể thành viên đã quan tâm, tham dự và đóng góp cho chương trình.

Theo kế hoạch tổ chức, CLB xác định hoạt động này không chỉ nhằm trình bày một chuyên đề lịch sử mà còn hướng đến việc tạo môi trường để các bạn trẻ tiếp cận nghiên cứu gia đình, gia phả, dòng họ và văn hóa cộng đồng một cách nghiêm túc.

Từ trường hợp người Hoa tại Biên Hòa - Trấn Biên, có thể tiếp tục đặt ra nhiều hướng nghiên cứu: gia phả như nguồn sử liệu; vai trò của hôn nhân trong giao lưu văn hóa; sự biến đổi của bản sắc dòng họ qua quá trình di cư; vai trò của phụ nữ; quan hệ giữa gia đình, hội quán và cộng đồng; cũng như việc bảo tồn tư liệu Hán Nôm và ký ức gia tộc.

Trước khi kết thúc chương trình, Ban Tổ chức cũng thông tin về chuyên đề dự kiến trong tháng 11/2026 với chủ đề “Chuyển đổi số phả tộc, hiện đại hóa mô hình dòng họ trong kỷ nguyên kỹ thuật số”, do Ban Văn hóa - Xã hội, Hội đồng Họ Phạm Việt Nam chủ trì.

Đối với CLB Gia Phả Trẻ TP.HCM, mỗi buổi sinh hoạt chuyên đề không chỉ là một hoạt động học thuật mà còn là một dịp để thế hệ trẻ được học hỏi từ những người đi trước, được tiếp cận tư liệu, được đặt câu hỏi và quan trọng hơn là được thực hành tinh thần nghiên cứu một cách có trách nhiệm.

Xin trân trọng cảm ơn những người đã dành thời gian, tri thức và tâm huyết cho chương trình. Những ý kiến đóng góp tại tọa đàm sẽ là cơ sở để nhóm tác giả tiếp tục nghiên cứu, kiểm chứng và hoàn thiện chuyên đề, qua đó góp phần nhỏ bé vào việc tìm hiểu lịch sử gia đình, dòng họ và quá trình hình thành bản sắc văn hóa đa dạng của vùng đất Nam Bộ.

Một số hình ảnh tại buổi sinh hoạt:

TS -Nhà Gia phả học Hoàng Văn Lễ - Viện trưởng Viện Lịch sử Dòng họ phát biểu

Nhà Gia phả học Võ Ngọc An - Phó Viện trưởng Viện Lịch sử Dòng họ, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Thực hành Gia phả phát biểu

ThS-Nhà Gia phả học Nguyễn Thanh Bền - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu & Thực hành Gia phả phát biểu

Ông Lâm Hoài Phương - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch thuật Hán Nôm (Viện LSDH) phát biểu

Ông Nguyễn Văn Minh - Trưởng ban Liên lạc các Dòng họ (Viện LSDH) phát biểu

Nhà gia phả học Bùi Thị Thái Lương phát biểu

TS Phạm Vũ Câu - Chủ tịch Hội đồng Họ Phạm Việt Nam, khách mời đặc biệt của chương trình phát biểu

Mọi người cùng chụp hình lưu niệm kết thúc chương trình

Bài: PHAN KIM HÙNG

Ảnh: QUANG TRUNG - KIM LUÂN