Mạn đàm về tên gọi 'Thủ Thiêm'

Thủ Thiêm hiện nay thuộc phường An Khánh, TP Hồ Chí Minh. Trước 2025, Thủ Thiêm là một phường thuộc thành phố Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh...

Theo tử điển mở  wikipedia.org thì:

“Địa danh Thủ Thiêm xuất hiện từ cuối thế kỷ XVIII. Trong đó, Thủ có nghĩa là đồn canh, về sau còn chỉ chức vụ người đứng đầu đồn. Chính quyền lúc bấy giờ đã cho lập đồn binh tại đây để kiểm soát việc đi lại trên sông Sài Gòn, phòng thủ cho khu vực trung tâm. Có thể người chỉ huy đồn binh tên là "Thiêm" nên dân gian gọi đồn binh là Thủ Thiêm và dần về sau tên gọi này trở thành tên vùng đất”.

Trong khi đó, theo một tài liệu khác trên Internet thì Thủ Thiêm là một vùng quê nhỏ bé, nằm ven sông Sài Gòn ít ai biết đến. Người dân địa phương truyền miệng nhau rằng, Thủ Thiêm là vùng đất bồi mỗi ngày một cao thêm nhờ sông Sài Gòn nên lúc đầu người ta gọi là Thổ Thêm (Thổ, tiếng Hán Việt là đất). Với thời gian người ta đổi thành Thủ Thêm, đồng âm đầu với những vùng lân cận như Thủ Dầu Một, Thủ Đức; và dần dần, từ “Thêm’ được đọc trại ra là “Thiêm”.

Trong bài này chúng tôi dựa vào tên Thủ Thiêm viết bằng chữ Hán trong bản đồ Trần Văn Học năm 1815 mà phân tích: 

“Thủ” 守 : đơn vị hành chánh vùng ven, nơi đó có chợ, có đồn, có dân

Phòng vệ, bảo vệ. Như: “phòng thủ” 防守 phòng vệ, “kiên thủ” 堅 守 bảo vệ vững vàng. Giữ, giữ gìn.

“Thiêm” 添 : Thêm

Từ năm 1698. Nguyễn Hữu Cảnh lập Trấn Biên (Biên Hòa), đặt các quan chức, làng ấp, định thuế(1). Thủ Thiêm là vùng đất thuộc thuộc thôn An Lợi, trấn Biên Hòa(2). 

Theo sách Địa bạ Biên Hòa: An Lợi thôn ở xứ đồn Cá Trê, tứ giáp của An Lợi thôn như sau(3):  

- Đông giáp sông lớn.

- Tây giáp các thôn Bình Quới, An Tài, lại giáp rạch nhỏ và quan lộ.

- Nam giáp sông lớn và quan lộ.

- Bắc giáp thôn Bình Khánh, có dựng cột gỗ làm giới.

- Thực canh sơn điền (ruộng gò, ruộng cao, không tốt lắm) 421.1.12.8 (trước 15 sở nay chia ra 23 sở) (mẫu. sào. thước. tấc) tr. 26

- Dân cư thổ 15.0.0.0.

- Đất gò 1 khoảnh.

- Mộ địa 1 khoảnh.

- Đất hoang 1 khoảnh.

- Đồn giao khẩu (tức đồn Cá Trê) 1 sở.

Sách Đại Nam thực lục ghi: tháng 11 năm 1782 vua (Nguyễn Ánh) nghe tin giặc Tây Sơn mưu vào cướp, sai đặt đồn Thảo Câu (mương cỏ) [Vàm Cỏ] (Vàm: nơi ngã 3 sông rạch) ở bờ phía nam sông lớn Gia Định, giao cho Dương Công Trừng giữ, ở bờ phía bắc thì đặt đồn Giác Ngư [Cá Trê], giao cho Tôn Thất Mân giữ. Ngang sông bắc cầu phao để tiện qua lại. Trong sông thì bày hơn trăm chiến thuyền để làm thế dựa nhau, do Chu Văn Tiếp, Tôn Thất Cốc, Võ Di Nguy, lưu thủ Thăng, tiên phong Túy quản lãnh. Đằng trước đặt một con rồng cỏ để phòng giặc. Sai giám quân Tô (không rõ họ) coi bè hỏa công, đợi khi giặc đến, theo dòng nước chảy mà phóng hỏa để đốt thuyền giặc(4).

Theo trên thì đồn Vàm Cỏ nằm ở  vị trí hữu ngạn sông Sài Gòn, Nguyễn Ánh cho lập thêm 1 đồn ở tả ngạn trên thôn An Lợi, có tên là đồn Cá Trê để phòng thủ  ngăn quân Tây Sơn - người dân thường gọi là Thủ Thêm, tiếng Hán là Thủ Thiêm.

Sách Đại Nam thực lục lại ghi: Tháng 2, (1783) giặc Tây Sơn Nguyễn Văn Lữ và Nguyễn Văn Huệ vào đánh phá. Thuyền Tây Sơn từ cửa biển Cần Giờ ngược dòng mà lên. Tư khấu giặc là Nguyễn Văn Kim tiến sát đến đồn bờ bắc, đô đốc giặc là Lê Văn Kế tiến sát đến đồn bờ nam. Lưu thủ Thăng và tiên phong Túy đem kỳ binh đón đánh, nhử giặc vào trận. Giám quân Tô phóng lửa đánh hỏa công, gặp thủy triều dâng to, gió đông bắc thổi mạnh, bè lửa lại trở lại đốt cháy thuyền quân ta, binh đều vỡ chạy. Giặc thừa thắng áp tới. Tôn Thất Mân thấy thế không chống nổi, lùi chạy. Nhưng Kế chặt đứt cầu phao, Mân rơi xuống nước chết (năm Gia Long thứ 5, Mân được tòng tự ở Thái miếu(5); năm Minh Mệnh thứ 5 đổi cho tòng tự ở Thế miếu; năm thứ 12 phong làm An Biên quận vương). Dương Công Trừng bị Tây Sơn bắt. Chu Văn Tiếp cũng lui chạy. Vua dời đi Ba Giòng, bầy tôi đi theo chỉ còn bọn Nguyễn Kim Phẩm 5, 6 người, số quân không đầy 100. 

Dưới triều Nguyễn, Thủ Thiêm chỉ là địa danh một vùng đất, nhưng hoàn toàn không phải địa danh hành chánh của bất kỳ phủ, huyện, xã thôn nào cả. Từ Thủ Thiêm được nhắc đến lần đầu tiên vào năm 1783 trong Đại Nam liệt truyện(6).

Bản đồ 1790 do Victor Olivier de Puymanel (1768-1799, tên tiếng Việt là Nguyễn Văn Tín) ghi chú vùng đất An Lợi (chưa có tên Thủ Thiêm) là Đồn điền Cây cọ và Cây chuối (Plantations de Palmiers et Bananiers) (ô chữ nhật màu đỏ)

Bản đồ năm 1815 do Trần Văn Học vẽ, vùng khoanh xanh là chữ Thủ Thiêm viết bằng chữ Hán 

Hình phóng lớn vùng đất Thủ Thiêm có chú thích của bản đồ năm 1815 do Trần văn Học vẽ

Hình phóng lớn vùng đất Thủ Thiêm có chú thích của bản đồ năm 1815 do Trần văn Học vẽ. Bản đồ này chỉ dịch các địa danh đã có ghi trong bản đồ gốc và không vẽ hoặc dịch thêm (chỉ thêm phần đồn Cá Tra/ đồn Vàm Cỏ), ngoài ra bản đồ này cũng chỉnh sửa nhiều lỗi dịch sai, dịch thiếu trong tấm bản đồ "Việt hóa" quen thuộc của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu(7).

Chỉ sau năm 1966, chính quyền Việt Nam Cộng hòa sáp nhập xã An Khánh vào Đô thành Sài Gòn và chia thành 2 phường An Khánh và Thủ Thiêm thuộc quận 1. Tuy nhiên, đầu năm 1967, các phường An Khánh và Thủ Thiêm lại được tách ra để thành lập quận 9 thuộc Đô thành Sài Gòn.

Khi nói đến vùng đất Thủ Thiêm cũng nên đề cập đến chợ Thủ Thiêm, chợ này  đã từng mang những tên:

- Chợ Bình Quới (chợ Thủ Thiêm) huyện Bình An (1808), phủ Phước Long, tỉnh Biên Hòa.(8)  

- “Ở thôn Giai Quý, huyện Nghĩa An tục gọi chợ Thủ Thiêm; trông ra sông Bình Giang (sông Sài Gòn), nhìn sang trước tỉnh Gia Định. Tàu biển, thuyền sông tấp nập, dân sở tại làm nghề chở đò ngang, đò dọc và theo dòng nước đem bán thực phẩm như cá, thịt, rau, quả”(9).   

Lúc tìm tư liệu chúng tôi phát hiện trong Tự điển địa danh TP Sài Gòn - Hồ Chí Minh của TS Lê Trung Hoa ghi chợ Giai Quý thuộc thôn Giai Quý, tổng An Thủy, huyện Ngãi An lập năm 1753(10)   là không chính xác. Nó phải là là năm 1853 do thôn Giai Quý chỉ mới lập từ 1837-1866(11).   

CHÚ THÍCH:

  (1): Phan Khoan, Việt sử xứ Đàng trong, NXB Khai Trí, 1969,  tr.218. 

  (2): Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, tập Trung, Nha Văn hóa, 1972 tr.16  

  (3): Nguyễn Đình Đầu, Địa bạ Biên Hòa, NXB Tổng hợp 1994, tr.184  

  (4): Đại Nam thực lục, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, NXB Giáo dục, 2001, quyển 1, tr.191  

  (5): TS Đặng văn Thắng Trưởng Bộ môn Văn hóa Ấn Độ, Trường Đại học ĐHKHXH&NV TP.HCM, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử văn hóa Nam Bộ ngộ nhận ông Mân này là người trong mộ Thần thành hoàng An Khánh, nhưng ông Thần thành hoàng của Đình trong sắc là họ Trần. 

  (6): Đại Nam liệt truyện, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa Huế, 2006, quyển 2, tr.124 

  (7): Bản đồ Gia Định năm 1815 do Trần văn Học vẽ, sách Địa chí văn Hóa TP.HCM, 1987

  (8): Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, tập Trung, Nha Văn hóa, 1972, tập Hạ,  tr.115 

  (9): Đại Nam nhất thống chí, Viện Sử học, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, 2006, quyển 5, tr.80 

  (10): Lê Trung Hoa, Từ điển địa danh TP Sài Gòn - Hồ Chí Minh, NXB Thời đại, 2002 tr.384 

  (11): Tôn Nữ Quỳnh Trâm, Thủ Thiêm - Quá khứ và tương lai, NXB Tổng hợp, 2010, tr.12

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

- Phan Khoan, Việt sử xứ Đàng trong, NXB Khai Trí, 1969  

- Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, T\tập Trung, Nha Văn hóa,1972 

- Nguyễn Đình Đầu, Địa bạ Biên Hòa, NXB Tổng hợp, 1994

- Đại Nam thực lục, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, NXB Giáo dục, 2001

- Đại Nam liệt truyện, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa Huế, 2006 

- Đại Nam nhất thống chí, Quốc Sử Quán triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa Huế, 2006, 

- Lê Trung Hoa, Từ điển địa danh TP Sài Gòn - Hồ Chí Minh, NXB Thời đại, 2002 

- Tôn Nữ Quỳnh Trâm, Thủ Thiêm - Quá khứ và tương lai, NXB Tổng hợp, 2010

 LÂM HOÀI PHƯƠNG